Türkiye’nin enerji politikalarının bir yansıması olarak, Afşin-Elbistan Ovası, uzun yıllardır kömürün gölgesinde yaşam mücadelesi veriyor. Bir zamanlar zengin tarım ürünleriyle ünlü bu ova, bugün maden sahaları, termik santraller ve susuzlaşmış akarsularla kalıcı bir dönüşüm geçirmiş durumda. TEMA Vakfı’nın hazırladığı ‘Yavaş Ölüm: Afşin-Elbistan’da Kömürün Gölgesinde Yaşam’ belgeseli, bu değişimin insan hayatları üzerindeki derin etkilerini, acı bir şekilde gözler önüne seriyor.
Belgesel, bölge halkının kendi ağızlarıyla anlattığı hikayelerle doluydu. ‘Doktorlar ovada yaşayanları ciğerlerinden tanıyor’ ifadesi, kirliliğin yaşamın her köşesine sızmış, sağlık sorunlarını beraberinde getirmiş olduğunu çarpıcı bir şekilde gösteriyordu. Bir yurttaşın “Santralın nefes alması, bizim almamamız demek” demesi, doğa ve insan arasındaki sağlıksız bir ilişkiyi, bir tür sömürü düzenini somutlaştırıyordu. Kömür madenciliği için yapılan susuzlaştırma çalışmaları, sadece enerjinin üretilmesini sağlamakla kalmadı, aynı zamanda bölgedeki tarımsal üretimi de yok etti. Geçmişte pancar, fasulye, çeltik ve pamuk yetiştirilen ovalarda, bugün maden ve döküm sahaları yaygınlaştı, binlerce dönüm toprak değerini kaybetti.
Bu yıkımın insani boyutları da belgeselde yerini aldı. Küllerin otlaklara yayılması hayvanları ve üreticileri olumsuz etkiledi, hayvanlar açlıktan ya da hastalıktan hayatlarını kaybetti. ‘Bacaların külü, otun üstünü kaplıyor. Hayvanlar aç kalınca yiyor, yiyince hasta oluyor’ sözleri, doğanın ve yaşamın tahrip edildiğini, insan eliyle doğanın dengesinin bozulduğunu vurguluyordu. Ayrıca, Çoğulhan gibi yerleşim yerlerinin ‘yok edilmesi’ ile birlikte binlerce insanın göç etmesi, bölgedeki sosyal ve kültürel yapıyı da altüst etti. Elbistan’dan en az 50 bin kişinin göç ettiği tahmin ediliyor, bazı mahalleler ise tamamen terk edilmiş durumda. Kalanlar ise, toprağını terk etme kararlılığını koruyor, ‘Ben kımıldamak istemiyorum buradan ama külden duramıyoruz’ diyerek, çaresiz bir durumda kalıyorlar.
Belgesel, sadece doğal afet ve insan sağlığı sorunlarıyla sınırlı kalmıyor. Kömür madenciliğindeki iş kazaları, Türkiye’de 2007-2025 yılları arasında 826 işçinin hayatını kaybettiği, yılda ortalama 43.5 madencinin yaşamını yitirdiği bir gerçek olarak da ortaya konuluyor. Bu rakamlar, kayıt dışı çalışanların da dahil edilmediği düşünüldüğünde, çok daha yüksek olabilir. TEMA Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı Deniz Ataç, ‘Kömürün görünen yüzü kullandığımız enerji; görünmeyen bedeli ise doğa ve yaşam üzerinde yarattığı tahribat’ diyerek, bu durumun uzun vadeli sonuçlarını uyarıyor. Akademisyen Aslı Odman ise ‘Yurt dediğimiz şey sudur, topraktır, ağaçtır; insanın ait olduğu yerdir. Sermaye değildir’ ifadesiyle, bu yıkımın aslında insanın değerini ve doğayla uyum içinde yaşama ihtiyacını vurguluyor.”}
