Dünyanın dört bir yanındaki doğal afetlerin, insan hayatlarını ve kültürel süreçleri nasıl şekillendirebileceğini gösteren çarpıcı bir örnek, Nepal’deki son dönemdeki trajik olaylarda ortaya çıktı. Büyük nehirlerin kontrolsüz bir şekilde yükselerek vadileri kaplaması, yolların ve köprülerin yıkılması, sadece fiziksel hasara değil, aynı zamanda insan topluluklarının yaşamlarını derinden etkilemişti. Bu olaylar, sadece bir bölgedeki yaşamı değil, evrensel bir sistemin karmaşıklığını gözler önüne seriyordu.
Meteorolog Edward Lorenz’in “kelebek etkisi” kavramı, bu karmaşıklığın ne kadar derin olduğunu anlamamıza yardımcı oluyor. Lorenz, 1972’de Brezilya’da kanat çırpan bir kelebeğin, Teksas’ta bir hortuma yol açıp açamayacağını sorgulayarak, küçük bir başlangıç noktasının, zamanla çok büyük ve öngörülemeyen sonuçlara yol açabileceğini ortaya koymuştu. Bu düşünce, dünyanın, birbirinden bağımsız sandığımız parçaların bir araya gelerek oluşturduğu karmaşık bir sistem olduğunu vurguluyordu. Bu sistemde, en küçük değişiklik bile, uzun vadede büyük sonuçlara neden olabilirdi.
İşte tam bu noktada, 1815 yılında Endonezya’da meydana gelen Tambora Yanardağı’nın hikayesi devreye giriyor. Bu volkanik patlama, sadece çevresindeki yerleşimleri yok etmedi, atmosferin üst katmanlarına ulaşan kükürtlü gazlar, güneş ışınlarının bir bölümünü uzaya geri yansıtarak, dünya genelinde alışılmadık bir soğuma dönemine neden oldu. Bu soğuma, Avrupa ve Kuzey Amerika’da yaz aylarında don görülmesine, ürünlerin yetişememesine ve gıda fiyatlarının artmasına yol açtı. Bu dönem, tarihe “yazsız yıl” olarak geçti ve aynı zamanda, Mary Shelley’nin ‘Frankenstein’ adlı eserinin doğuşuna ilham kaynağı oldu.
Mary Shelley’nin ‘Frankenstein’ hikayesi, Tambora’nın etkilerinin sadece fiziksel değil, aynı zamanda sanatsal ve entelektüel sonuçları da olduğunu gösteriyor. Mary Shelley, Cenevre’de Percy Shelley ve diğer arkadaşlarıyla geçirdiği zaman boyunca, soğuk ve yağışlı hava nedeniyle evde sık sık kalmış, yaşamın kökeni, elektriğin ölü dokuyu yeniden hareket ettirip ettiremeyeceği gibi konular üzerinde tartışmalar yapmıştı. Bu tartışmaların bir sonucu olarak, cansız bir bedene yaşam verme girişimi olan ‘Frankenstein’ romanı ortaya çıkmıştı. Bu roman, edebiyat tarihinde önemli bir yer edinmiş, aynı zamanda Tambora’nın etkilerinin, dünyanın farklı parçalarının birbirine bağlılığını ve doğanın gücünü de hatırlatıyordu. Doğanın yankıları, kilometrelerce uzaktaki bir kasabada bile hissedilebilirdi.”} çatı katı ve kapalı bir odada, Mary Shelley'nin yayımladığı ilk baskının, o zamanki zamanın en önemli ve etkili eserlerinden birinin doğuşuna katkı sağladığını gösteriyor. Bir yanardağın etkisi, bir yılın sonra Cenevre Gölü kıyısındaki bir odanın penceresine ulaşmıştı.
