Yurt dışı ilişkilerinde her zaman beklenmedik dönüşler ve karmaşık hesaplaşmalar yaşanır. Bu sefer de Türkiye ve Azerbaycan arasındaki ilişkilere baktığımızda, yüzeyde görünen krizin ardında, yıllar içinde şekillenen siyasi stratejilerin ve gizli diplomatik oyunların izlerini bulabiliyoruz. 2014’te yaşanan gerilim, aslında daha büyük bir anlatının sadece bir parçasıydı.
Olayların başlangıcı, Azerbaycan’da uygulanan kamusal alanda giyim düzenlemeleriyle başladı. Bu düzenlemeler, Türkiye’de “başörtüsü yasağı” olarak yorumlandı. Ancak bu durum, sadece bir başörtüsü sorunuyla sınırlı kalmadı. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkilerde, daha derin ve karmaşık bir tarih yatmaktaydı. Bu tarih, 2014’ten önce farklı bir şekilde okunuyordu.
2014 yılına baktığımızda, Recep Tayyip Erdoğan’ın Azerbaycan’a yaptığı ziyaret, bu ilişkilerde önemli bir dönüm noktası oldu. Ancak bu ziyaret, sadece bir dostluk ziyareti değildi. Aynı zamanda, Fethullahçı yapılanma (FETÖ) konusundaki hassasiyetin de gündeme geldiği bir zaman dilimini temsil ediyordu. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, bu konudaki endişeleri giderirken, “Biz müttefikiz, dostuz, kardeşiz” diyerek, iki ülke arasındaki güvenliğin önemine vurgu yaptı. Ancak bu açıklama, aslında daha karmaşık bir gerçeğin örtbasıydı.
ABD’nin Bakû büyükelçisi Anne Derse tarafından 2008 yılında tutulan bir kripto, bu karmaşıklığın boyutunu ortaya koyuyordu. Bu belgede, Azeri hükümet yetkililerinin, Fethullah Gülen’in faaliyetleri konusunda artan bir ihtiyatlılık sergilediği belirtiliyordu. 2006 yılının sonlarında, Azerbaycan hükümeti içerisinde, Gülen’in üzerine gidilme konusunda bir tartışma yaşanıyordu. Ancak Türkiye Başbakanı Erdoğan, bu tartışmaya dahil olarak, Azerbaycan’a müdahalede bulundu ve Gülen’in faaliyetlerinin devam etmesini sağladı. Bu durum, Türkiye’nin iç siyasetiyle Azerbaycan’ın dış politikası arasındaki karmaşık ilişkiyi gözler önüne seriyordu. Başbakan Erdoğan’ın, Fethullah Gülen’in okullarına destek vermesi, aslında Türkiye’nin Azerbaycan’daki siyasi konumunu koruma çabasının bir parçasıydı.
13 Mart 2009 tarihli bir belgede, “Azerbaycan-Türkiye: Hâlâ tek millet, iki devlet mi” sorusu soruluyordu. Bu sorunun cevabı, o dönemde Türkiye’nin Azerbaycan’daki diplomatik stratejisinin temelini oluşturuyordu. Azerbaycan hükümetinin, dış kaynaklı İslami etkilere karşı düşmanca bir yaklaşım geliştirirken, Fethullahçılarına gösterdiği müsamaha, Türkiye ile ilişkilerin korunmasına yönelik bir stratejiydi. Bu durum, Azerbaycan’ın iç siyasetindeki farklı gruplar arasındaki gerilimleri ve Türkiye’nin bu gerilimleri yönetme çabasını da ortaya koyuyordu.
