İzmir'in kalbinde yeşeren bir aydınlık, 1894'te doğmuş bir hayat: Mustafa Necati Uğural. İzmir İdadisi'nin duvarlarından süzülen o ilk eğitim, sonraki yıllarda Anadolu'nun kaderini şekillendirecek bir zemin hazırlamıştı. Hukuk eğitimini İstanbul'da tamamladıktan sonra İzmir'e dönerek, ilk olarak avukatlık yaparak şehrin hayatına dahil olmuş, ardından eğitimciliğe ve gazeteciliğe uzanan yolda, İzmir'in bağımsızlık mücadelesinin öncülerinden biri haline gelmişti. Onun hikayesi, sadece bir hayat hikayesi değil, aynı zamanda İzmir'in ve tüm Anadolu'nun kurtuluş mücadelesinin bir parçasıdır.
1919'un Mayıs ayında, İzmir'in karanlık atmosferinde, Hükümetin karşısındaki Park Kıraathanesi'nde bir araya gelmiş aydınlar. Bu toplantı, sadece bir buluşma değil, aynı zamanda direnişin ilk kıvılcımıydı. Alpbay Süleyman Fethi Bey, Albay Kâzım (Özalp) Bey, Jandarma subayları ve vilâyet memurları gibi isimler, öğretmen Mustafa Necati Bey'in çağrısı üzerine bir araya gelmişlerdi. Mekteb-i Sultanî Müdür Yardımcısı İsmail Habib Bey, edebiyat öğretmeni Mustafa Necati Bey, Vasıf Bey, Kemal Bey, Ahmet Naili Bey, Matematik öğretmeni Nazmi Bey ve diğerleriyle birlikte, İzmir'in geleceği için bir strateji oluşturmaya çalışıyorlardı. Bu toplantı, İzmir halkının gerilim ve öfkesinin doruk noktasına ulaşmasının ve Mustafa Necati Bey'in liderliğindeki direnişin başlamasının ilk habercisiydi.
Toplantıda, “İlhakı Red Heyet-i Milliye” komitesi kurulması kararlaştırılmıştı. “İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” derhal bir “Reddi İlhak” komitesi kurarak, Yahudi Maşatlığı’nda halkı mitinge davet etmişlerdi. Bu miting, Yahudi Maşatlığı’nda, 40 bin kişinin toplanmasıyla sonuçlanmış ve kırmızı alevlerin gökyüzünde yarattığı etkileyici manzara, direnişin sembolü haline gelmişti. Öğretmen Necati Bey'in “Vatanını seven Yahudi maşatlığına gelsin” uyarısı üzerine, İzmir halkı maşatlığa akın etmiş, ateşler yakılmış ve bu durum, İzmir'in işgaline karşı bir direniş gösterisi olarak kayda geçmişti. Bu hareket, Mustafa Necati Bey'in liderliğindeki direnişin gücünü ve halkın iradesini bir kez daha ortaya koymuştu.
Mustafa Necati Bey'in hayatı, sadece direnişle sınırlı kalmamış, işgali sonrası dönemde de önemli görevler üstlenmiştir. İçişleri Bakanlığı'nda görev alarak Balıkesir'e atanmış, “İzmir'e Doğru” adlı gazete ile millî hareketin yayın organlarını yönetmiştir. TBMM'ye Saruhan milletvekili olarak katılmış ve üç dönem milletvekilliği yapmış, “Bayındırlık ve İskan Bakanlığı”, “Adalet Bakanlığı” ve “Millî Eğitim Bakanlığı” gibi önemli görevlerde bulunmuştur. “Tevhidi Tedrisat” sürecinde, “Harf Devrimi” sırasında “Millî Eğitim Bakanlığı” yapmıştır ve Harf Devriminin hemen ardından kurulan Millet Mektepleriyle kısa sürede bir milyona yakın kişiye yeni harflerle okuma yazma öğretmiştir. Millî Eğitim Bakanlığı kanunu çıkararak eğitim işlerini valilerin kontrolünden çıkarıp bakanlığın kontrolüne almıştır. Kanun’da yer alan “Millî Eğitim hizmetinde asıl olan öğretmenliktir” hükmü ile öğretmenlik mesleğini itibarlı hale getirmiş ve öğretmenlerin özlük haklarına ilişkin düzenlemeler yapmıştır.
